Баскетбол ойынының әдіс, тәсілдері

0

Баскетболшы тәсілі үлкен екі бөлімнен тұрады, шабуыл және қорғаныс тәсілі. Тәсілдің қолданыстары  қорғаныс және шабуыл әрекеттерін міндетті түрдегі бірлігі негізінде ғана үйретілуі және  жетілдіру керек. Ал бұл бірлікке  қол жеткізу үшін қолданыстардың кең қорына ие болуы және оларды ойында қолдана білуі керек, ұтымды тәсілдің   болуы баскетболшының    дене қабілеттерін барынша толық және тиімді қолдануға мүмкіндік береді.

Баскетболшылардың  тәсілдік дайындығын   сатыға бөлуге  болды  және оған сәйкес міндеттер шешіледі. Бірінші сатыда  негізгі қолданыстармен оларды орындау, негізгі амалдары сонымен қатар бұл қозғалыстардың  негізгі бірліктері қоданылады. Қолданыстардың қозғалыста жасалуына және оларды бағытты өзгерте отырып  орындауға оң жаққа, сол жаққа, оң сол қолмен жасауға баса назар аударған жөн.

Екінші сатыда, бұрын үйретілген қолданыстардың басқаша жаңа амалдар мен біріктіре отырып қолдану тәсілдері жетілдіріледі.

 Үшінші сатыда бұрын үйретілген қолданыстар кешені жетілдіріледі, кеңейтілдіреді және қайталанады,  сонымен бірге  әр ойыншы мен  жеке –жеке дайындық жүргізіледі. Тәсілдік  қолданыстардың әртүрлі бірлігін  үйретуде оларды орындаудағы реттіліктік болуын қадағалаған жөн , бұл үшін әдетте негізгі тәсілдің  қолданыстары  бірлігі жататын кешенді жатығулар  қолданылады [1].

 Допты қағып алу – доппен ойнауда ең көп тараған қолданыс түрі. Допты екі қолдап қағып алу үшін бір орында тұрып допқа қарай қолды түзү еркін созу керек.   Мұнда бес бармақтар бірбіріне бағытталып үш бес сантиметрге  дейін  жақындатылады. Доп саусақтарға тиген кезде қолды сәл бүгіп допты кеудеге қарай  жақындатады. Әперу және басқа қолданыстармен  бірлікте  ғана   қағып алуды жетілдіруге  болады. Жүгіру кезінде допты қағып алу үшін қолды   допқа қарай алға созған сәтте, жүгіруде кезекті қадамды жасаушы аяқпен  барынша кең-кең қадам жасалады. Допты қағып алып денеге қарай тартадыда келесі қадамды жасап сүйеусіз жағдайда екінші қадамды жасап үшіншісін жасамас бұрын доп жіберіледі. Қозғалыста қағып алуда қате жібермес үшін аяқпен қол  жұмысында дұрыс ырғақты бекітуге көмектесетін жаттығуларды қайталаған жөн.

 Түзу сызық бойымен жүгіргенде,  сол аяқпен итерілгеннен кейін бір кең қадам жасалады  да жүгіруді жалғастырады. Мұндай қадамды алдын ала  дайындаған дұрыс болады.

 Допты саусақпен итерілгеннен кейін, екі кең қадамды қатарынан жасалынады.  Жоғарыдан  төменнен ұшып бара жатқан допты  қағып алуда қол алға қарай жоғары төмен созылуы керек. Троектория бойынша доппен амартизация қимылдары жасалады [2].

 Қарсылас   командаларының негізгі мақсаты:  орын  алмастырулар, әперулер айла қимыл сериалары арқылы  ойыншылардың  бірін лақтыруға ыңғайлы жерге  шығарып   қарсылас  торына  допты дәл түсіріп  ойнау.

 Допты торға лақтырарда  ойыншыдан  бұлшық ет күшін дәл есептеп   қол, дене, аяқ  қимылдарын сәйкес келүі талап   етіледі. Кеүдеден екіқолдап лақтыру түйін  тәрізді  жалпы беруден  кейін допты шапшаң  жүмсақ лақтыра отырып  қажетті   траеоктория    бойынша торға  түсіру.

Екі қолдап жоғарыдан  лақтыру, көп жағынан алғанда лақтырудың кеудеден  екі қолмен  жасалатын түріне  ұқсас, бастапқы қалыпта  доп маңдайдан жоғары   ұсталады, ал бүгілген қол шынтақтары бет деңгейіне дейін көтеріліп алға қарай бағытталады. Лақтырудың бұл түрін секіріп жасағанда айрықша тиымды себебі,  доптың жоғары болуы оның ұшып бара жатқанда ұстап алуды  қиындатады.  Иықтан  бір қолмен  лақтырғанда  дайындық  қимылдары   мен  аяқпен  жұмыс  Істру сипатына  қарай  кеудеден  екі  қолмен  лақтыру  түріне  ұқсас.

 Бастан  бір  қолмен  лақтырғанда  орындауда  доп  қолдың  бірінің  саусақтарын  ұстап  тұрады.  Бұл  жағдайда  допты  екінші  қолмен  ұстауға  болады.  Басқа  қимылдар  бастан  екі  қолмен  лақтырғанмен  бірдей.

  Секіріп  лақтыру – қазіргі  заманға  баскетболдан   маңызды  және  тәсілдік  жағынан  ең  ауыр  түрі.  Мұны  секіруді  лақтырумен  үйлестіру  керек.  Лақтыруда  бастапқы  қалыпты  қабылдаудың  екі  амалы  бар.

  1. Ойыншы допты жоғарыдан  лақтыру  үшін  бірден  оны  бастапқы  қалыпқа  әкеледі,  сосын  итеріле  секіріп  ең  жоғары  нүктеге  допты  нысанаға  қарай  жібереді.
  2. Ойыншы допты қағып  алып  бірден  жоғары  қарай  секіреді  де  қолды  сілтеп  допты  бастапқы  қалыпта  әкеледі. Сосын  лақтыруды  орындайды.

Мұны  мынадай  жаттығулар  арқылы  орындауға  болады:

  • Биікке секіріп  қолмен  лақтыру  жасағандай  қимылдар  орындау.
  • Дәл осыны  тек  қолына  допты  ұстап  жасау.

Допты  алаңға  ұрып  жіберіп  алға  бір  қадам  жасап  алып  оны  ұстап  алып  аяғын  бүгіп  бастапқы  қалыпқа  келу [3].

Жақын  қашықтықтан  лақтыру,  секіру  арқылы  жасалады.  Бір  қолмен  лақтыру  кең  таралған.  Оны  орындау  үшін  жүгіріп  келудің  соңғы  қадаммен  бірге  доп  қағып  алынады  да  екінші  қадам  жасап   итеріле  секіреді.  Жоғары  ұшып  бара  жатып  секіруші  аяқпен  алға – жоғары  қарай  қозғалыс  жасайды  да,  сосын  тіреуіш  аяққа  қарай  түсіреді.  Секірген   сәтте  допты  қолмен  шығара  көтеріп  ең  жоғарғы  нүктеде  лақтыруды  орындайды.  Қозғала  жүгіріп  доп  лақтырудан  мынандай  жаттығулар  арқылы  орындауға  болады.

 Жаттықтырушы  допты  қолын  алға  созып  ұстап,  ойын  лақтыру  сызығында  тұрады.  Айналысушы  қалқанға  жүгіріп   келіп  бір  қадам  жасап  допты  жаттықтырушының   қолын  сүріп,  сосын  тағы  бір  қадам  жасап  лақтыруды  орындайды.

Дәл осы кезде жаттығушы айналысушы допқа ие болар  сәтінде  оны  жай  ғана  вертикаль  күйде  лақтырады.  Бұл  допты  қолдан   алмай  қағып  алу  үшін  жасалынады.

Дәл  осы,   лақтыру  қарсы   келе  жатқан   серіктің   әперуі  арқылы  жасалады.

Баскетболшы қолданыстың мынадай түрлерін қолданады , кәдімгі жүріс, жүгіру ,  қосалқа қадамдап айналулар мен бұрылулар. Әрбір амал допты әперу және басқа қолданыстар үшін  қолайлы жағдай туғызу мақсатында лайықты жағайларға қолдануы. Көбінесе қозғалыс жылдамдылығын шапшаң ауыстыру бір қолданыстан екіншісіне күрт ауысулар қолданылады сондықтанда шұғылданушылар үнемі жағдай талап ететін  қандайда болса тәсілдерді орындауға  дайын болатындай күйде болулары керек.

Жүгіруді жетілдіре отырып баскеболшы алдымен де артымен де  бағытты, жылдамдықты өзгерте отырып , сонымен бірге шапшаң жүгіре алуы керек екендігін есте сақтау қажет, осы мақсатта төмендегідей жаттығуларды үнемі қолданған жөн.

  • Түзү сызық бойымен аяқты өкшеден ұшына қарай сырғанай отырып жүгіру, және оны жұмсақ еркін болуына үнемі бойлап отыру .
  • Бір орында тұрып жүгіруден қашықтыққа жүгіруге ауысу.
  • 10-15 метр кедергіден жүгіріп өту
  • Алдағы жүгірушінің ізімен жүгіру.

Секірулер барлық қолданыстарды орындауда қолданылады, олар бір немесе екі аяқпен жерден итерілу арқылы бір орында немесе қозғала жүріп жасалуы мүмкін секіруді жетілдіре отырып биіктігін арттыру керек , тіреусіз жағдайдағы қимыл үйлесімділігін жақсарту керек, ал бұл қандайда болмасын қолданысты орындауға мүмкіндік береді, бұл үшін төмендегідей жаттығуларды жасату қажет.

  • Бір орыннан жоғары – алға, артқа,  жанына секірулер, дәл осыны 900 және 1800  бұрыла отырып жасау;
  • Тереңге секіруді қарқанды түде жоғары қарай секірумен ауыстыру ;
  • Жоғары қарай секіріп түсу;
  • Жүгіріп келіп бір аяқпен итеріле секіру;

Бұрылулар — орнында тұрып және қозғалыста жасау.

Бірінші және екінші жағдайда да  дененің салмағы түгелдей бір аяққа түсіріледі де,  бұрылу сол жаққа  қарай жасалады. Бұрылудың екі амалы бар:  алға немесе артқа. Алға қарай бұрылғанда, баскетболшы бетін бұрып тұрған жаққа қарай   ауысады, ал артқа қарай бұрылса ол арқасын берген жаққа ауысу. Бұрылуларды  үйрету және жетілдіру үшін мынадай жаттығуларды қолдануға болады.

  • Баскетболшы тұрысымен тұрып өз бетінше алға және артқа қарай бұрылыстар жасау.
  • Шеңбер бойынша біріншісі – екіншісіне қарай жүгіреді де, оның дәл алдына келіп күрт бұрылады.
  • Қабырғаға ұрылған допты қағып алып, артқа бұрылып  допты бекітілген белгіге дейін алып жүру.

Ойында кеүдеден  екі қолмен және бір қолмен әперу кеңінен таралған.  Ойын  ішінде  кездесетін екі қолмен әперу қолданысы жиі пайдаланады, оның артықшылығы бастапқы қалыпта доп қарсыластан қауіпсіз жерге екі қолмен ұсталып тұрады, екіншіден әперудің бұл түрі нақтыда  сенімді  оны бір орында тұрыпта қозғалыста да орындай беруге болады.

Допқа ие болу техникасы тобына барлыќ іс єрекет кіреді. Баскетболшы допты µзінде альп ќалып, ќарсылас команданыњ корзинасына жаќындап жєне шабуылды аяќтау ‰шін ќажет.

Допқа ие болу тобына ќарсы іс єрекет єдіске барлыќ іс єрекет кіреді, яѓни негізгі маќсат ќарсылас књомандаѓа маќсатын ж‰зеге асару ѓа жол бермеу. Маќсат, негізгі жєне µзге яѓни ќосалќы ќимыл арќылыж‰зеге асырады, барлыќ (єдісті) ќимылды єдіске бµлуге м‰мкіндік береді. Мысалы: Допты ќаѓып алу, µзгеге беру, лаќтыру т.с.с маќсатты белгі ќимылдыњ бµлінісі т‰бірінде єдіске бµлінуін кµздейді. Ќабылдау —  б±л негізгі техника кµзі.

Бір жєне µзге де маќсаттар єр т‰рлі ќимылдар кµмегімен ж‰зеге асады.Сондыќтан доп ќабылдау т‰рлі єдістерін кµрсетеді. Ж‰зеге асу м‰мкін єр єдіс µзінше ерекшеленеді. Кесте т‰рінде єр єдіс былайша белгіленеді; Ќозѓалыс мєселесі —  ќозѓалыстар жиынтыѓы, ќозѓалыс нєтижесін ќамтамасыз ететін ќозѓалыстар жиынтыѓы[4].

Баскетболшы ойын барысыныда єр бір ќимылды орындауѓа дайын болуы тиіс жєне бєрінен кµп к‰тпеген жаѓдайды жасау керек. Сондыќтан ол єр ќашан дайындыќ ‰стінде табылып, зєру мєселені шешу мєжбурлігін шешеді.  Айќын рол бастапќы ќалыпќа келіп, баскетболшы єрќашан баскетболшы ќалпында табылуы тиіс.

Баскетболшы ќалпында ойыншы (иыѓы кењ, аяѓы да) иыќ дењгейімен бірдей алшаќ ±стап, тізе б‰гілуі, ќол дайн ќалпында ќимылѓа дайын т±руы керек.

Баскетболшы ќалыбы ќорѓаныста айтарлыќтай ерекшеленеді, яѓни аяќ єрекетімен, ќолдыњ ќалыбымен, аяќтыњ біреуі алдыана таман ќойылуы м‰мкін, ал ќарсылас ойыншыныњ шатасып, допты ќабылдап алу ќалыбында болады.

             Допты екі ќолмен ќаѓып алу ‰шін ќолды ±шып келе жатќан допа ќарсы баѓыттап, жарты шарды сипаттап , оныњ сол жерге кіруін ќадаѓалайды.  Ќолдыњ саусаќтары допты ќарсы алѓан кезден-аќ олар ж±мсаќ ќимылмен б‰гіп немесе дене баѓытымен немесе бастапќы ќалып баѓытымен ќандайда келесі єдісті орындау міндеттілігімен орындалуын ќолдыњ б‰гілуі доптыњ ждылдамдыѓын, серпілісін ќамтамасыз етеді. Допқа ќолдыњ жанасу маментінде доп ±рылмауы тиіс, алайда саусаќ, ќол б‰гілуін алдын ала басталуы тиіс.

Допты бір ќолмен ќаѓу – б±л єдіс екі ќолмен ќаѓуѓа м‰мкіндік болмаѓан жаѓдайда немесе ќаѓу барысында єдіс қиын болған болса, бір ќолмен орындалады. Допты екі ќолмен ќаѓу секілді бір ќолмен ќаѓу барысында, бір ќол допты ±шу баѓытына ќарсы ќойылып, ол алаќанѓа д±рыс келуін ќамтамасыз етуі керек. Серпіліс жєне басќа да келесі ќимылдар екі ќолмен ќаѓу єдісі мен оншалыќты ерекшеленбейді. Допты соњынан екі ќолдыњ кµмегімен ±стап ќалуѓа болады. Доптыњ биіктігін аныќтап, ќолсаусаќтарыныњ допты ќарсы алуын д±рыс ќою керек.  Сырттай доптыњ ±шып келе жатќан троекториясына ерекше назар аударып, баќылау жасау керек [5].

Допты беру – бастапқы єдіс. Осы єдіс арќылы партнерлар ойында келіскен т‰рде єрекет етеді жєне допты корзинаѓа яѓни ќарсылас команданыњ торына жаќындатуѓа м‰мкінішлік беретін єдіс. Доп беру єрт‰рлі єдіс – тєсілдермен ерекшеленеді. Бір-бірімен бастапќы ќалыппен жєне ќимыл характермен орындалады. Доптыњ фазасы кез-келген доп беру, допты µткізу бастапќы жаѓдайдан ќамтамасыз етеді. Басты фазаныњ ќимылы керекті баѓытпен жєне доптыњ ±шу жылдамдыѓын ќамтамасыз етеді.

Допты кењ ашылѓан саусаќтармен сєл-пєл жанынан жєне арќараќ ќаѓып алу керек. Ќаѓып алѓаннан соњ допты жамбас т±сымен айналдырып оњѓа немесе солѓа жібереді. Єр жаќќа ќадам жасау арќылы жылдам ќимылмен допты лаќтырып ќолайлы жерге жеткізеді. Ойыншы сол мезетте аяќтаушы єдіс ‰шін, саусаќтарѓа к‰ш ж±мсап, доп ќажетті ±шу троекториясын алуѓа тиіс.

Бастапќы жаѓдайда доп беру серпіліс ќимылымен орындалады да басты міндет иыќтаѓы буынныњ ќимылына беріледі. Осы принцип бойынша ойластырылѓан іс-имыл доп беру де екі ќолмен тµменен, бір ќолмен тµменнен, бір ќолмен бастыњ ‰стінен болып жіктеледі.

Бастапќы ќалыпта доп бір ќолдыњ саусѓында болады, алаќанмен допты шиырып жамбас т±сынан жоѓары баѓыттайды. Азыраќ дайындалу ќимыланан соњ кері серпіліс ќимылы арќылы доп беру орындалады. Саусаќтар біртіндеп жиырыла бастайды жєне доп сырѓып кеткендей болады. Доптыњ биіктігі саусаќтардыњ ќайсы сєтте ашылѓанына байланысты болып келеді.   Бір уаќыттыњ µзінде ќолдыњ допты берумен бірге, бастапќы аяќ бір ќадым алѓа тасталады. Допты бір ќолмен бастан жоѓары беру —  сол сияќты ќадаммен шетке ысырылып доп алаќанмен  лаќытырылады жєне серпіліс ќимылымен жоѓары ±мтылады. Ќол тік ќалыпќа енгенде саусаќтар ќажетті ќимылдарѓа кµшеді. Доп беру бас жєне иыќ арќылы орындалады.

Пайдаланылған   єдебиеттер  тізімі.

  1. Тілеуғалиев О. Алматы “Жазушы” Дене тәрбиесі
  2. Тойжанов С. Құлназаров А. Алмати “Жазушы” Дене тәрбиесі
  3. Баскетбол . Спорт для начинающих 2004
  4. Гомельський А.Я. Тактикий баскетбола. М., Фис 66
  5. Зинин А. Детский баскетбол. М., Фис-1969

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ